Bitcoin e Finansal Bir Bakış

Analiz,

 

Bitcoin’e Finansal Bir Bakış

Kripto-para piyasası oldukça yeni olmasına rağmen hızla gelişmekte ve piyasada yüksek volatilite yaşanmaktadır. Bu gelişmeler hem hükümetler hem firmalar için tehlikeleri ve fırsatları da birlikte getirmektedir. Bu gelişen piyasaya finans literatürü de kayıtsız kalmamış, geleneksel finansal varlıklar için yapılan çalışmalar başta Bitcoin olmak üzere diğer kripto-paralar için de yenilenmektedir

Ender Demir

Satoshi Nakamoto 2008 yılında dijital bir para ve  açık kaynak bir online ödeme sistemi olarak Bitcoin’i yaratmıştır. Merkezi bir otoriteye bağlı olmayan ve para transfer işlemlerinin de merkezi bir otorite tarafından takip edilmemesini sağlayan Bitcoin, protokolü gereği toplam arzının 21 milyon ile sınırlı kalacağı şekilde tasarlanmıştır. Mart 2018 itibariyle dolaşımda olan Bitcoin miktarı 16,9 milyon adettir. Bitcoin’in popülerliği ile birlikte yeni kripto-para birimleri de oluşturulmuş ve ilgi görmeye başlamıştır. Bitcoin ve diğer altcoinler satın alınılabilir, satılabilir, birbirleriyle takas edilebilirler ve bazı durumlarda da ödeme aracı olarak kabul kullanılabilirler. Bitcoin, transfer işlemlerini uçtan uca ağ bağlantısı kullanarak gerçekleştirir. Ödemeler ve para transferleri çok düşük maliyetle ve çok kısa süre içinde herhangi bir aracıya ihtiyaç duymadan yapılabilir. Yapılan işlemler küresel işlem defteri olan Blok-Zincir’e (blockchain) madenciler tarafından yazılarak onaylanır. Blok-Zincir’in teknolojisi Bitcoin olmasa bile belgelerin, dijital ve fiziki varlıkların sahipliğinin izlenmesi, akıllı sözleşmelerin yapılması, oy kullanılması gibi çok geniş bir kullanım alanına sahiptir. Hükümetler ve bankalar Bitcoin ve altcoinlere çok sıcak yaklaşmamakla birlikte, hem hükümetler hem de firmalar Blok-Zincir teknolojisini uygulama konusunda çalışmaktadır. 2011 yılına kadar 1 doların altında değere sahip olan Bitcoin, 2012 yılı sonunda 15 dolar civarında bir değere ulaşmıştır. Bu artışla birlikte daha geniş bir kitlelerin dikkatini çekmeye başlamıştır. Bu artan ilgili ve kullanım alanlarının yavaş yavaş gelişmesi ile birlikte 2013 yılı sonunda değeri 820 dolara çıkmıştır. Daha sonra durağan bir fiyat hareketi sergileyen Bitcoin, 2016 yılı sonlarına kadar bu

                    Şekil 1 Bitcoin fiyat ve hacim verisi

Kaynak Yahoo Finance (https://finance.yahoo.com/quote/BTCUSD=X/) 


değeri tekrar görememiştir. 2017 yılında popülerliği giderek artan Bitcoin zirve değeri olan 19,783 dolara Aralık 2017’de ulaşmıştır. Şekil 1’de görüldüğü üzere hem hacim hem de fiyat olarak 2017 yılında büyük artışlar yaşayan Bitcoin, hükümetlerin, yatırımcıların, bireylerin giderek ilgisini çeken bir para birimi olmaya başlamıştır. Fiyatı arttıkça popülerleşen ve popülerleştikçe fiyatı yükselen Bitcoin, CBOE (Chicago Board Options Exchange)’de vadeli işlemler piyasasında işlem görmeye başlamıştır.

                   Şekil 2 Bitcoin fiyat ve Bitcoin kelimesi Google trend sonuçları

Şekil 2 Google’da yapılan “Bitcoin” arama sonuçlarını ve Bitcoin fiyatını göstermektedir. Görüldüğü üzere, limitli bir arza sahip olan Bitcoin daha fazla arandıkça fiyatı yükselmiş, aynı zamanda fiyatı arttıkça daha fazla aranmıştır.

Mart 2018 itibariyle kripto-para piyasasını toplam değeri 473 milyar dolara ulaşırken, Bitcoin’in payı %40’lara kadar gerilemiştir. 2017 yılının ortalarına kadar piyasası %80-90 aralığında domine eden Bitcoin, piyasadaki payını altcoinler ile paylaşmaya başlamıştır. Bitcoin dışında işlem gören 1500 civarı altcoin vardır. Bitcoin’i %18 ile Ethereum, %8,4 ile Ripple, %4,6 ile Bitcoin Cash ve %2,5 ile Litecoin takip etmektedir. Bitcoin ve altcoinlerin işlem gördüğü çok sayıda borsa oluşturulmuştur. Tablo 1’de görüldüğü üzere Bitcoin işlemleri baz alındığında 24 saatlik işlem hacmi 685 milyon dolar olan Bitfinex ilk sırada yer almaktadır. Bitfinex’i  %6,16 pay ile OKEx ve %5,82 pay ile Binance takip etmektedir.

Bitcoin’e olan ilginin artması ile birlikte pek çok yeni kripto-paralar (altcoin) çıkartılmış ve geleneksel halka arza birer rakip olarak gelişmeye başlamıştır. Halka arz,

ülkedeki sermaye piyasası tarafından düzenlenmiş bir piyasada, pay senetlerinin birçok sayıda yatırımcıya satılmasını ifade etmektedir. Firmalar böylece finansal kaynak sağlayarak yeni yatırımlar yapma fırsatını elde ederler. ICO (Initial Coin Offering) ise yeni projelerin Bitcoin ve Ethereum karşılığında kripto paralarını sattığı para toplama mekanizmasıdır. Böylece firmalar fikirlerini hayata geçirecek ya da halen yürütmekte olduğu işleri daha ileri taşıyacak parasal kaynağı aracısız bir şekilde toplayabilmektedir. 2017 yılında gerçekleşen yaklaşık 1000 ICO’dan toplam 5,6 milyar dolar fon toplanırken, bu ICO’lardan başarılı olanların oranının %48 olduğu tespit edilmiştir. 2018 yılında ise Şubat ayı itibariyle yaklaşık 2 milyar dolar fon (çoğu özel satışlar olmak üzere) toplanırken, 2018 yılında 2017 yılının üzerinde bir ICO değerine ulaşılacağı tahmin edilmektedir. ICO’lar yöntem olarak klasik finans yaklaşımını tehdit ederken, yasal düzenlemenin olmaması ise hem fırsatları hem de tehditleri birlikte getirmektedir. ICO konusuna ülkeler farklı yaklaşımlar göstermiştir. Çin ve Güney Kore ICO’lar konusunda yasak getirirken, Cebelitarık ilk yasal düzenlemeyi yapan ülke olmuştur.

Bu gelişmeler yaşanırken, Finans literatürü de Bitcoin ve diğer kripto-paralara ilgi göstermeye başlamıştır. Bu yeni para birimlerinin etkinliği, kripto-paralardaki balon ihtimali, riskler ve portföy çeşitlendirmeye katkısı gibi konular açısından çalışmalar yapılmıştır.

LITERATÜR INCELEMESI

Science Direct veri tabanında Bitcoin kelimesini arattığımızda, 2011 yılı için sadece 5 sonuç gelirken, bu sayı 2014 yılında 70, 2016’da 134, 2017’de 206’ya ve Mart 2018 itibariyle de 109’a ulaşmıştır. Bitcoin ve finans kelimeleri ise 2012’de sadece 1 sonuç verirken, 2017’de 71’e ve Mart 2018 itibariyle 47’ye yükselmiştir. Hem literatürde hem de finans literatürde Bitcoin ve altcoinlere olan ilgi giderek artmakta ve akademik olarak da üzerine çalışılan bir konu haline gelmektedir.

Konuyla ilgili konferanslar düzenlenmeye başlanırken, bazı dergiler de bu konuda özel sayılar yapmaya başlamıştır.

a. Piyasa Etkinliği

Finans literatürünün yoğun olarak çalıştığı konuların başında piyasaların etkin olup olmadığını ya da etkinlik derecesini incelemek gelmektedir. Kripto-para piyasasının genişlemesi ile birlikte Bitcoin başta olmak üzere piyasa etkinliği de analiz edilmektedir.

Urquhart (2016), Bitcoin piyasasının 2010-2016 yılları arasında etkin olmadığını bulmuştur. Yeni bir varlık olması ve daha başlangıç aşamasında olması nedeniyle bu bulgu beklentiler dahilindedir. Fakat periyod 2010-2013 ve 2013-2016 şeklinde ikiye bölündüğü zaman sonuçlar farklılaşmıştır. 2013-2016 yılları arasında Bitcoin piyasası daha etkin hala gelmiş yani Bitcoin getirilerinin rastlantısal olmaya başladığı ortaya çıkmıştır. Nadarajah ve Chu (2017) ise Urquhart (2016) çalışmasını farklı yöntemlerde yenileyerek Bitcoin piyasasının zayıf formda etkin olduğunu bulmuş ve aslında Bitcoin ile ilgili her şeyin o kadar da olumsuz olmadığını vurgulamıştır. Bariviera (2017) Bitcoin getiri ve oynaklığının uzun dönem hafızasının zamana bağlı olarak değişen davranışını analiz etmiştir. Buna göre 2014 sonrası piyasanın daha etkin hala geldiği bulunmuştur. Bu çalışmaların aksine, Yonghong vd. (2018) piyasanın etkin olmadığını ve giderek daha etkin hale gelmediğini bulmuştur. Yeni gelişen Bitcoin piyasasında uzun dönem hafızanın da var olduğu tespit edilmiştir. Bunun nedeni olarak ise yatırımcıların irrasyonel davranışları ve makul bir fiyat mekanizmasının olmaması gösterilmiştir. Brauneis ve Mestel (2018) en az 1 milyon dolar piyasa değerine sahip 73 adet kripto-para için etkinlik incelemesi yapmıştır. Bulgular Urquhart (2016) ile benzerdir. En etkin kripto-para birimi yani tahmini en zor olan para Bitcoin olarak bulunmuştur. Farklı kripto-paralar için farklı etkinlik seviyeleri bulunurken bunun nedeni olarak da likidite ve piyasa büyüklüğü öne sürülmüştür. Likidite (işlem hacmi) yükseldikçe piyasa daha etkin hale gelmektedir.

Çalışmalar genel olarak kripto-para piyasasının etkin olmadığını fakat zamanla etkinliğe doğru ilerlediğini göstermektedir. Yeni bir yatırım aracı ve para birimi olarak ortaya çıkan kripto-paralar daha gelişim sürecinde olduğu için, zamanla piyasa olgunlaştıkça etkinliğe doğru adım atması beklentiler dahilindedir.

 b. Yeni Bir Balon mu?

Hızlı fiyat yükselişi ile bir balon olup olmadığı tartışılan Bitcoin, finans literatüründe de varlık balonları tartışmasında yerini almıştır. Tarihte yaşanan lale balonu, South Sea balonu, internet balonu gibi finansal balonlara tanıklık edilirken, yeni bir balon mu oluşuyor sorusu da gündeme gelmiştir. Cheung vd. (2015), 2010-2014 yılları arasında kısa süreli balonlar tespit ederken 2011-2013 yılları arasında ise 66-106 gün arası süren 3 büyük balon olduğunu bulmuştur. Özellikle Mt. Gox Borsası’nın çökmesiyle birlikte büyük bir balonun patlama sürecinin başladığı vurgulanmıştır. Cheah ve Fry (2015), Bitcoin piyasa değerinin sadece 3,3 milyar dolar olduğu dönemde yaptığı çalışmada, Bitcoin’in spekülatif balonlara açık olduğunu ve önemli ölçüde balonlar tespit ettikleri belirtilmiştir. Yine aynı çalışmada Bitcoin’in temel değerinin sıfır olduğu vurgulanmıştır. Kristoufek (2015) göre, Bitcoin fiyatlarında balon davranışları mevcuttur ve balonlara düzeltmeler yapılmasına rağmen balon öncesi fiyatlarına dönmemektedir. Balon oluşumunda internet kullanıcıları da rol oynamaktadır. Balon oluşurken, artan ilgili balonun daha fazla şişmesine yol açarken balonun patladığı dönemde ise bu ilgi fiyatların daha da aşağıya gitmesine sebep olmaktadır. Fry ve Cheah (2016)’da Bitcoin ve Ripple için negatif balonlar olduğu tespit ederken, etkinin Ripple’dan Bitcoin’e doğru yayıldığını da bulmuşlardır. Bu ise Bitcoin’in uzun dönem sürdürülebilirliğini tehdit etmekte ve yeni kripto-paraların yarattığı rekabetin etkisini göstermektedir. Corbet vd. (2018) ise Ethereum ve Bitcoin fiyatlarında balon olup olmadığını incelemiştir. 2013’den 2014 yılına geçilirken balon benzeri davranışların olduğu bulunmuştur. 2017 sonrası dönemde de balon oluşumları gözlemlenmiştir. Ethereum için 2016 yılı başlarında ve 2017 ortalarında balon sinyalleri olduğu tespit edilmiştir. Blau (2018)’ya göre Bitcoin fiyatlarındaki olağandışı yükselişler ve düşüşler bir varlık balonuna işaret etmektedir.

Literatürde yapılan çalışmalar tümü Bitcoin ve bazı altcoinlerde balon benzeri davranışların olduğunu net şekilde vurgulamaktadır. Bu durum kripto-para yatırımcılarının göz önünde bulundurması gereken önemli bir risk unsuru olmaktadır.

 c. Belirsizlik ve Bitcoin

Bitcoin merkezi otoriteden bağımsız olmayı, yani merkezi otoritenin yarattığı belirsizlikten etkilenmeyen bir para birimi olmayı hedeflemektedir. Özellikle sürekli şekilde yaşanan finansal krizlerin devletler ve kurumlardan çok bireylerin hayatını etkilemesi, Bitcoin’in çıkış noktalarından biri olmuştur. Bu nedenle artan belirsizliğin Bitcoin değeri üzerinde olumlu etkiye sahip olması beklentiler dahilindedir. Demir vd (2018), Ekonomik Politik Belirsizliğin (EPU) Bitcoin fiyatları üzerindeki etkisini incelemiştir. Ekonomik Politik Belirsizlik indeksi ekonomi politikalarındaki belirsizliğinin rolünü ortaya çıkarmak için Baker vd. (2016) tarafından geliştirilmiştir. Bu indeks, ekonomi veya ekonomik, belirsiz veya belirsizlik, bir veya daha fazla geçen kongre (ABD millet meclisi), bütçe açığı, ABD merkez bankası, kanun, kanuni düzenleme veya Beyaz Saray kelimelerinin ABD’nin önde gelen 10 büyük gazetesinde yer alma sıklığına göre oluşturulmuştur. Temel olarak karar vericilerin ekonomi ile ilgili karar verme sürecinde yarattıkları belirsizliği yansıtmaktadır. Demir vd (2018) Bitcoin’in belirsizliğe karşı koruma görevini alt ve üst yüzdelik dilimlerde yaptığını bulmuştur. Yani Bitcoin ortaya çıkış amacını bu anlamda yerine getirmekte ve ekonomik politik belirsizliğin artışı ile Bitcoin’e olan ilgi de artmaktadır. Bouri vd. (2017a) ise belirsizlik ölçütü olarak 14 gelişen ve gelişmekte olan hisse senedi piyasasının VIX’nin (CBOE Volatility Index) ilk temel bileşenini kullanmıştır. Buna göre Bitcoin belirsizliğe karşı bir koruma sağlarken, belirsizliğin yüksek yüzdelik dilimlerinden pozitif yönde etkilenmektedir.

Bu iki çalışma da göstermektedir ki Bitcoin çıkış amacını yerine getirmekte, yani belirsizliğin arttığı dönemlerde bireylerin ilgisini daha fazla çekmekte ve değeri yükselmektedir.

 d. Bir Yatırım Aracı Olarak Bitcoin

Dyhrberg (2016a) Bitcoin’in finansal bir varlık olarak yeteneklerini incelemiştir. Bitcoin’in hem altına hem de dolara benzer özelliklerinin bulunduğu tespit edilmiştir. Bitcoin değişim aracı olması ve fon oranlarından etkilenmesi nedeniyle paraya benzerken, yüksek volatilite sürekliliği ve kurlara olan hassasiyeti nedeniyle altına benzemektedir. Bu durum risk yönetimi ve portföy yönetimi açısından Bitcoin’in göz önünde bulundurulması gereken bir varlık olduğunu ortaya da koymaktadır. Dyhrberg (2016b) ise Bitcoin’in Amerikan doları ve borsa karşısındaki riskten korunma yeteneklerini ele almıştır. Altın ile birlikte kullanılarak borsaya karşı bir riskten korunma aracı görevi görür ve piyasa riskini azaltabilir. Kısa vadede ise dolara karşı da benzer bir korunma görevi sunmaktadır. Baur vd. (2018) Bitcoin’in bir değişim aracı mı yoksa (spekülatif) yatırım aracı mı olduğunu incelemiş ve diğer para birimleri de dahil olmak üzere geleneksel tüm finansal varlıklardan farklı bir yapıya sahip olduğunu bulmuşlardır. Bu Bitcoin’in hem çalkantılı hem de normal dönemlerde portföylerde önemli bir çeşitlendirme unsuru olarak görev yapacağı anlamına da gelmektedir. Briere vd. (2015)’de benzer sonuçlar elde etmiş ve Bitcoin’in diğer finansal varlıkla düşük korelasyona sahip olduğunu göstermiştir. Bu da Bitcoin’in portföylerde yer alması risk getiri ilişkisi yönünden önemli faydalar sunmaktadır. Bouri vd. (2017b) ise Bitcoin’in dünyanın önde gelen borsalarına, tahvil, petrol, altın, emtia, ve Amerikan Dolar Endeksi’ne karşı riskten korunma aracı ve güvenli bir liman olarak görevini yapıp yapmadığını incelemiştir. Diğer çalışmaların aksine Bitcoin’in riskten korunma konusunda zayıf olduğunu gösteren Bouri vd. (2017b) çeşitlendirme amacına uygun olduğunu belirtmiştir. Asya borsalarında ekstrem düşüşlere karşı ise güçlü bir güvenli liman olduğu da vurgulanmıştır. Bouri vd. (2017c) ise Bitcoin’in emtia ve enerji emtiaları karşı riskten korunma görevini gerçekleştirdiğini ve güvenli liman görevi yaptığını bulmuştur.

Bu çalışmalar yapısı ve yeni olması nedeniyle Bitcoin’in diğer geleneksel finansal varlıklardan ayrıştığını vurgularken, özellikle Bitcoin’in yatırımcılar için riskten koruma görevini yaptığını ve yatırımcıların portföylerinde yer almasının faydalı olacağını vurgulamaktadır.

Bitcoin ve diğer kripto-para piyasası oldukça yeni olmasına rağmen hızla gelişmekte ve yaşanan ani ve sert azalış ve yükseliş ile de farklı kesimlerin ilgisini çekmektedir. Bu gelişmeler hem hükümetler hem firmalar için tehlikeleri ve fırsatları da birlikte getirmektedir. Geleneksel fon toplama yöntemlerini sorgulatan, kısa sürede risk sermayesinden elde edilen fon miktarını geçen kripto-paralar, yakın geleceğin ana konularından bir olmaya devam edecektir. Bu gelişen piyasaya finans literatürü de kayıtsız kalmamış, geleneksel finansal varlıklar için yapılan çalışmalar başta Bitcoin olmak üzere diğer kripto paralar için yenilenmektedir. Hızla gelişen literatür başta Bitcoin ve diğer kripto paraların geleneksel finansal varlıklar ile olan ilişkisini, Bitcoin’in fiyatının belirleyicilerini, kripto para piyasasındaki balon oluşumları, piyasaların etkinliği, kripto-paraların portföylere sağladığı faydalar gibi konuları ele alırken, çalışmaların sayısı giderek artmaktadır. Bu da Kripto paraların sadece yatırımcıların, bireylerin, firmaların, devletlerin ilgisini çekmekten öte akademik olarak da önemli bir hale geldiğini göstermektedir.

Çalışmalar genel olarak kripto para piyasasının etkin olmadığını fakat zamanla etkinliğe doğru ilerlediğini göstermektedir. Literatür aynı zamanda Bitcoin ve bazı altcoinlerde balon benzeri davranışların olduğunu net şekilde vurgulamaktadır. Bu durum kripto para yatırımcılarının göz önünde bulundurması gereken önemli bir risk unsuru olarak görünmektedir. Bitcoin diğer geleneksel finansal varlıklardan ayrışırken, Bitcoin’in portföylerinde yer almasının yatırımcılar açısından faydalı olacağı da literatürün bulguları arasındadır. Belirsizliğin arttığı dönemlerde ise Bitcoin bireylerin ilgisini daha fazla çekmekte ve değeri yükselmektedir.

Kaynak: Bilimevi İktisat Dergisi (2. sayı)



Yasal Uyarı: Yayınlanan yazı ve haberin tüm hakları sondevir.com sitesine aittir. Özel izin alınmadan yazı ve haber hiçbir şekilde kullanılamaz. Ancak yazı ve haberin bir kısmı aktif link verilerek alıntılanabilir.



Bu haber için yorum yapmak istiyorum!



İlgili Haberler